Geestelijke hoogte- en dieptepunten Drs. Wim Rietkerk

Zelfs de allergrootsten in het Koninkrijk van God lijden aan depressie

Depressies kennen we van het weerbericht. Het is een lagedrukgebied, meestal gepaard gaande met wolken en regen. We genieten veel meer van een hogedrukgebied met zon en blauwe hemel boven ons. Toch hebben we het zelf niet voor het zeggen. Dat geldt voor het weer en dat geldt ook voor het geestelijke ‘weer’ dat we meemaken.

In het leven van iedere christen komen tijden voor van depressie of, zoals onze vaderen het in de
boeken schreven, geestelijke dorheid, geestelijke verlating. Je valt in een gat, je vraagt je af: Waar is nu mijn blijdschap? Ik heb geen vrede, ik klop, maar de deur gaat niet open. Ik roep, maar er is geen antwoord. Een geestelijke depressie dus.
Geestelijke depressies zijn niet de regel in het christelijk leven. Wie er in blijft steken moet hulp
zoeken. Het normale christelijke leven staat in het teken van blijdschap en vrede. Zo zegt de apostel Paulus het in de Romeinenbrief: “Het koninkrijk van God bestaat niet uit eten en drinken, maar uit rechtvaardigheid, vrede en blijdschap door de Heilige Geest.” Dat is het koninkrijk van God, dat is het gewone. Daartussendoor komen er tijden waarin zelfs de allergrootste in het koninkrijk van God in een gat kan vallen en geen uitweg ziet, niet weet waar hij het zoeken moet. De hemel lijkt een koperen dak, zonder enige opening. Dat was de situatie van Elia. Laten we eens nauwkeurig kijken hoe Elia daarin kwam, wat de kenmerken van zo’n geestelijke depressie zijn, en hoe de Here weer hem en ons daaruit wil helpen.

Crisis na hoogtepunt
Allereerst: hoe kon een man als Elia in een geestelijke depressie verzeild raken? Wie had dat veracht? Elia, nota bene, die later samen met Mozes op de berg van de verheerlijking met Jezus mocht overleggen. Hij die samen met Mozes (Mozes, de grootste gestalte van het hele oude verbond) in de Schrift optreedt. Wie had gedacht dat zelfs Elia in zo’n diep gat zou vallen?
Het gebeurde na een hoogtepunt. Dat is heel opvallend. De dag ervoor had Elia die grote daad op de Karmel gedaan. Hij waagde het met God, in groot geloof. De Here had hem daarin gered en zijn gebed verhoord met vuur uit de hemel. Het volk riep: “De Here, die is God.” Alle Baälpriesters werden uitgeroeid. Een ongelooflijk hoogtepunt. Maar toen, de dag erna, kwam de depressie. Elia, dezelfde Elia die de dag ervoor zijn leven op het spel had gezet, die bekendstond om zijn weergaloze moed en stoutmoedigheid, zakt de dag daarop in elkaar wanneer Izebel met een dreigbrief komt. Zo gaat het heel vaak. Ik heb een vrouw gekend die bij een auto-ongeluk haar man verloor en zelf gewond raakte. Rond de begrafenis trok iedereen zich aan haar op, zo moedig droeg ze dit in het geloof. Maar toen kwam, na dat heilige uur, de depressie. We kennen allemaal wel hoogtepunten (een krachtsinspanning, een geslaagde inzet bij een bepaalde activiteit, een bijzonder moment bij een sterfbed, een conferentieweek), maar daarna komt het uur na het heilige uur. Dan slaat de boze toe. Hier in de vorm van die goddeloze koningin Izebel. Elia zinkt weg in een diep dal.

Vier kenmerken
Ik zie in die geestelijke depressie van Elia vier kenmerken die voorkomen bij elke geestelijke depressie. De eerste: Hij laat zich beangstigen door de omstandigheden. Let wel, precies die omstandigheden die er gisteren en eergisteren ook waren. Izebel blaast haat en doodslag, maar dat deed ze eergisteren ook. Ze had het permanent op Elia voorzien. Toen kon Elia er tegen. Sterker nog, hij verhief zich erboven in het geloof, en was onaantastbaar. Maar nu doet die ene druppel extra de emmer overlopen. Is dat niet precies zoals het met ons gaat? De druk is even té zwaar. Elia bezwijkt. Hij let even alleen op de wind en de golven. Net als Petrus. En dan zinkt hij. Hoe? Door te vluchten.
Vluchtgedrag is het tweede kenmerk van een geestelijke depressie. Er staat: “Hij maakt zich gereed om zijn leven te redden.” Hij laat zich intimideren en neemt de benen naar Berseba, het zuidelijkste puntje van Juda, en vandaaruit vlucht hij de woestijn in. Hij trekt zich terug van alle menselijk contact. Zelfs zijn eigen knecht wijst hij terug en laat hij achter. Vluchtgedrag, tot hij in uiterste eenzaamheid neerligt in de woestijn. Vluchten kun je naar buiten, maar ook naar binnen. Het effect van beide is gelijk: je valt in een peilloze eenzaamheid. Tot angst en pijn en diepe bezorgdheid van alle omstanders die het wel zien, maar die niet kunnen helpen. Hier moet Elia alleen door.
En als hij in de eenzaamheid is, en neerzijgt onder een bremstruik, dan zegt hij: “Nu is het genoeg.” Dat is het derde kenmerk: wel eeuwig willen slapen. ‘Heer, laat mij nu maar sterven, ik kan er niet meer tegen. Het is genoeg’. Dat gevoel steekt bij alle geestelijke depressies de kop op. Het is genoeg, ik kan niet meer. Er zit een heel menselijke kant aan: Elia was overspannen. Maar er zit ook een kant aan van diep ongeduld: hij wil zelf uitmaken wanneer het genoeg is.
En ten slotte het vierde kenmerk: het gaat gepaard met ongezonde zelfobservatie en een ongezonde zelfbeoordeling. ‘Neem mijn leven’, zegt Elia, ‘want ik ben niet beter dan al mijn vaderen. En wat heeft het uiteindelijk allemaal voorgesteld wat ik voor U gedaan heb?’ Het lijkt ineens of die grote verbondsvernieuwing die de dag ervoor had plaatsgevonden op de Karmel, voor het besef van Elia in lucht opgaat. Ineens ziet Elia al zijn vroegere geloof, zijn ijver en toewijding, zijn gebed, zijn optreden als belachelijk en onzinnig, leeg en onbetekenend.
Hem overvallen diepe gevoelens van minderwaardigheid. Dit zijn dus de kenmerken van een
depressie:
• je laat je beangstigen door de omstandigheden;
• je toont vluchtgedrag;
• je vindt het genoeg, je laat alles vallen waar je mee bezig bent;
• je gaat alles afkraken, vooral in jezelf.

Een wending
Zo zinkt Elia weg, in de woestijn. Maar dan komt er een wending, een wonder. De woestijn is in de bijbel de plaats van geestelijke verlating en duivelse aanvechting. Denk maar aan de Here Jezus later in het Nieuwe Testament. Maar tegelijk is het een plaats van hemelse interventie en goddelijke vertroosting. Het is diezelfde woestijn waar God altijd weer sprak tot het hart van Israël. Dat zien we ook hier: ‘Doch zie’, midden in het verhaal, dát is de wending, raakt de engel Elia aan. Zo laat God Elia voelen dat Hij hem niet laat gaan. En wat doet die engel? Hij zegt: “Sta op en eet.” Het heeft me altijd getroffen hoe eenvoudig en hoe materieel die reddende hand van God is. Elia krijgt geen toespraak, niemand begint een pastoraal gesprek met hem, of erger, een reeks van psychologische gesprekken, nee, er staat een kruik water en er ligt een gebakken koek. Dat is het. Er zijn van die momenten waarop woorden absoluut niet helpen. Het enige wat dan helpt is een kop koffie, een maaltijd of andere praktische hulp. Bijvoorbeeld: ‘Zal ik je helpen bij het vervoer naar de kerk?’ ‘Zal ik de ramen voor je zemen?’ ‘Ik kom wel even de afwas doen.’ Dat zijn de engelen die God dan op onze weg stuurt. Daarna legt Elia zich weer te slapen. Ik denk nu al een beetje meer ontspannen. De engel heeft vast gedacht: laat maar, het is goed zo, hij heeft het nodig. Maar hij laat Elia niet wegzinken in zijn diepe misère. Na uren slapen raakt de engel hem voor de tweede keer aan, en zegt nu: ‘Sta op, eet en reis, ga op weg.’ Woestijnen zijn er niet om in te blijven steken. Je moet erdoor, net als Israël zelf. Die verbinding met Israël leg ik niet zelf, dat doet de verteller in het verhaal. Kijk maar naar 1 Koningen 19:8. “Toen stond hij op, at en dronk, en ging door de kracht van die spijs veertig dagen en veertig nachten tot aan het gebergte Gods, Horeb.” De verteller wil zeggen: ‘Zo ging Elia langs precies diezelfde weg en dan veertig dagen, waar Israël veertig jaar over deed, door de woestijn naar Horeb. Alleen is het een omgekeerde route! En hier ligt de diepere genezing van een geestelijke depressie. Elia gaat de omgekeerde weg! Hij reist niet, zoals Israël deed, van Horeb naar het beloofde land, maar hij is al in het beloofde land en wordt teruggevoerd naar Horeb! Waarom? Als u het antwoord weet op die vraag, dan weet u hoe de Here ons wil genezen van zulke geestelijke verlatingen. Want Horeb is de plaats waar de grondslag is gelegd van het verbond, van de omgang met God en Israël. Je zou kunnen zeggen: Daar is de Here met Israël getrouwd, daar is de oermaaltijd gevierd met Mozes en de oudsten. Op die berg was gemeenschap, daar was intimiteit. De donder en de bliksem op Horeb was alleen maar vuurwerk eromheen. De kern was de ontmoeting. De kern was wat we hier lezen: het suizen van de zachte koelte. De Here voert de geestelijk verlaten Elia weer terug naar de plaats waar de bron is, en die bron is de intieme en onverdiende gemeenschap tussen God en zijn volk. Het spreken van zijn stem in ons hart. Het intense gevoel van gemeenschap. Dat diepe weten: hier is de Here. Zoals de Here het daar op Horeb ook aan Elia laat voelen. Niet in de donder en niet in de bliksem, niet in de orkaan en niet in de aardbeving. Die kondigden alleen nog maar zijn komst aan. Toen Hij kwam, kwam Hij in het suizen van een zachte koelte. Dat is het mooiste beeld van het werk van de Heilige Geest, de Trooster. Via de Heilige Geest is de hoge God die boven ons staat, in ons aan het werk. En in de Heilige Geest is God, die voor ons alles volbracht heeft aan het kruis, die met zijn vergevende en genezende kracht in ons leven bezig is.

Zo voert de Here ons er weer uit. Hij wil onze voeten op de rots van Horeb plaatsen, op Golgotha. Onverdiende genade, stil vertrouwen.

Bijbelleessuggestie:
1 Koningen 19:1-21

Om over na te denken / gespreksvragen:
1. Durf ik eerlijk om te gaan met woestijnperiodes?
2. Herken ik mij in de vier kenmerken van depressies?
3. Hoe ervaar ik de rust en stilte van Gods Geest in mijn leven?

Groei 2005-1

Auteur : Drs. Wim Rietkerk

Drs. Wim Rietkerk (1941) is getrouwd, vader van drie volwassen kinderen en opa van zes kleinkinderen. Sinds 1979 woont hij in Utrecht in een huis van L'abri. Dit is een jongeren woon-, studie- en leefgemeenschap. Het L’abriwerk werd in 1955 door dr. Francis Schaeffer opgerichte en het gaat daarbij om toerusting op het gebied van fundamentele levensvragen.
Wim Rietkerk is raadslid van de ChristenUnie in Utrecht en daarnaast is zijn voornaamste taak het leidinggeven aan het werk van L'abri in Nederland en daarbuiten. Er zijn L'abri-centra in 8 landen.(zie www.labri.com ) Verder is hij internationaal bestuurslid van het European Leadership Forum, dat jaarlijks een internationale conferentie belegt in Sopron in Hongarije. Hier proberen zij om met name Oost Europeanen om te scholen tot christen democraten. Er zijn enkele boeken verschenen van zijn hand onder de titel: Ik wou dat ik kon geloven (Kok – Kampen), In dubio (Novapres – Apeldoorn)  De kunst van het loslaten' (Kok – Kampen) en Die ver is, is nabij (Kok – Kampen).

De informatie op deze pagina is afkomstig uit het tijdschrift "Groei".
U kunt deze informatie online vinden op http://www.groei.org
Voor meer informatie kunt u contact opnemen met:
Stichting Proclama
Postbus 271
3940 AG Doorn
Telefoon 0343 - 449 419
Fax 0343 - 449 418
Email : redactie@groei.org

Bezoekadres: "Het Berghuys"
Bergweg 1
3941 RA Doorn
(alleen na afspraak)