 | OPVOEDEN TOT WEERBAARHEID Marja Bos-Meeuwsen |
Kan een kind zichzelf redden in nieuwe situaties?
Koen (10) is verlegen. Hij zou zo graag met een groepje van zijn klas willen meedoen. De jongens hebben altijd pret met elkaar. Skaten of knikkeren. Laatst toen het eindelijk weer eens mooi weer was, deden ze boompje verwisselen op het grasveld. Maar hoe vraag je dat nu?
"Ik ben zo bang dat het toch niet mag en wat moet ik dan? Altijd toekijken is zo saai. Ik wil ook ergens bijhoren."
Janneke (5) speelt rustig met haar poppen bij een tafeltje. Dan komt haar zusje Marieke (7) bij haar staan en duwt Janneke weg van het tafeltje. "Daar wil ik spelen, ik wil aan het tafeltje kleuren. Jij kunt best op de grond spelen."
Deze situaties hebben gemeenschappelijk dat ze een appèl doen op kinderen om een keuze te maken. Kies ik mijn eigen belang of voor dat van een ander? Kan een kind zichzelf redden in een nieuwe situatie? Is het mogelijk de vrede te bewaren? Dit heeft te maken met weerbaarheid.
Weerbare kinderen zijn kinderen die voor zichzelf kunnen en durven opkomen. Of anders gezegd: kinderen die moeilijke situaties zelf weten op te lossen. Kun je kinderen weerbaarheid aanleren? Wat zegt de Bijbel over weerbaarheid?
Gelovige ouders worstelen vaak met de vraag: mag ik mijn kinderen wel leren of voordoen om op te komen voor zichzelf? Het is toch beter hun te leren de vrede te zoeken of te handhaven?
Weerbaar gedrag
Wat is eigenlijk weerbaar gedrag? Een kind is weerbaar wanneer het zich, populair gezegd, kan redden in nieuwe, verrassende of bedreigende situaties. Het kind handelt dan op grond van innerlijke kracht. Innerlijke kracht is het vertrouwen in eigen kunnen. Weerbare kinderen zijn kinderen die weten wat ze kunnen, die zelfvertrouwen hebben, die het redden door gebruik te maken van hun innerlijke kracht en overtuiging.
Dit zelfvertrouwen helpt hen om zich weerbaar op te stellen. Immers, kinderen die zichzelf zien zitten, durven vele situaties aan en weten zich goed te redden. Een goed gevoel van eigenwaarde geeft een kind zelfvertrouwen en zelfstandigheid. Zelfstandigheid en zelfvertrouwen zijn belangrijke ingrediënten van sociale weerbaarheid. Naarmate kinderen ouder worden, worden deze sociale vaardigheden steeds belangrijker. De ouders zijn immers steeds minder in de buurt. Denk maar aan het voorbeeld van Koen.
Kun je weerbaarheid leren?
Ouders kunnen hun kinderen leren zich weerbaar op te stellen. Het is daarbij belangrijk om in te spelen op het denken en voelen van het kind. Immers het denken over een situatie heeft invloed op het gedrag. Denk je nooit tegen die grote jongen of dat vervelende zusje op te kunnen, dan voel je je bedreigd en bang en heeft dat tot resultaat dat je weinig vertrouwen hebt in eigen kunnen. De reacties in de twee hierboven geschetste situaties zullen waarschijnlijk niet erg weerbaar zijn. Koen blijft alleen en Janneke krijgt grote ruzie of laat zich wegsturen door haar oudere zusje.
Stimulerende opvoedingsaanpak
Opvoeden is altijd opvoeden tot zelfstandigheid. Maar het valt veel ouders niet mee hun kinderen los te laten. Dat blijkt voor velen heel moeilijk te zijn. Door kinderen meer los te laten en meer verantwoordelijkheid te geven, leer je hun zelfstandig gedrag, ook in nieuwe situaties. Als kinderen verantwoordelijkheid aankunnen en zelfstandig situaties het hoofd kunnen bieden, denken ze: "Kijk dat kan ik." Hun zelfvertrouwen groeit en zo ontstaat een positieve spiraal die bevorderend werkt voor een weerbare houding.
Een andere vorm van bevordering van zelfstandigheid is het geven van (verdiende) complimentjes. Ouders die hun kinderen complimentjes geven, versterken het gevoel van eigenwaarde van hun kinderen. Vooral in alledaagse situaties werkt dit stimulerend. Ieder kind is uniek en mag er zijn. Laat dat eens blijken door het uit te spreken. Het gevaar bestaat dat ouders alleen maar iets opmerken wanneer er iets niet goed gaat. Als je ook iets positiefs opmerkt wanneer het wel goed gaat, versterk je daarmee de eigenwaarde.
Doordat kinderen ervaren dat ze er mogen zijn, komen ze goed in hun vel te zitten. Daardoor kan het kind nieuwe situaties beter aan en voelt het kind zich zekerder in contacten met andere kinderen. Niet de angst voor het nieuwe zal dan overheersen, maar het vertrouwen het aan te kunnen. Zelfvertrouwen en een goed gevoel van eigenwaarde zijn dus belangrijke sleutels.
Kinderen regels leren
Meestal leren ouders hun kinderen allerlei regels die bij veel voorkomende situaties horen, bijvoorbeeld: "Voor het donker thuis zijn" of "op weg naar de bibliotheek neem je de route langs de huizen in plaats van door het park". "Als wij niet thuis zijn, mag je alleen de voordeur opendoen als er een bekende aan de deur komt".
Eigenlijk zijn er allerlei soorten regels. Bij een weerbare opvoedingsstijl past het goed om regels te maken juist voor de minder alledaagse situaties. Wanneer kinderen weten welke regels er afgesproken zijn, geeft hen dat veiligheid en duidelijkheid. Het stimuleert hen op hun innerlijke kracht te varen ook als de situatie heel vervelend is. Denk hierbij aan regels als: "ga nooit met een onbekende mee" of "iemand die jij niet kent is een onbekende". Heel bekend is ook de regel: "Neem nooit iets aan van een onbekende, ook al is diegene nog zo vriendelijk. Als er toch iemand iets van je wil of je beetpakt, ga heel hard roepen en schreeuwen".
Vooruit denken
Leer kinderen, aan de hand van realistische situaties, na te denken over hoe ze zouden kunnen handelen. Bijvoorbeeld: "stel dat we je kwijtraken op de markt, wat zullen we dan afspreken"? Ouders gaan vervolgens op grond van wat kinderen bedenken na of hun kind een juiste oplossing voor de situatie bedacht heeft. Het is opvallend dat kinderen vaak goede reacties weten te geven. Kinderen kunnen goed voor zichzelf denken en vooruit denken. Doordat de ouders allerlei situaties met hun kinderen bespreken, leren kinderen na te denken. De veiligste kinderen zijn die kinderen die geleerd hebben voor zichzelf te denken. Je moet natuurlijk niet je kinderen onnodig bang maken door op hun angsten in te spelen. Dat kinderen angsten hebben, hoort bij het leven. Zo leert het te leven.
Conflicten oplossen
Het is belangrijk dat kinderen van jongsaf aan leren omgaan met ruzies en conflicten. Praat eens met je kinderen over onderlinge ruzies. Of vind je het beter dat ze het zelf maar uitzoeken? De vrede handhaven en bewaren is een hele klus voor jonge kinderen. Naarmate ze ouder worden leren ze beter belangen af te wegen. Weerbare kinderen letten op hun eigen belang, maar ook op dat van anderen.
Is weerbaar gedrag christelijk?
Jezus zei: "Doch wie u een slag geeft op de rechterwang, keer hem ook de andere toe" (Mattheüs 5:39). Veel christelijke ouders vragen zich af of het nodig is om kinderen weerbaar te maken. Sommige christelijke ouders zeggen: alleen maar praten over opkomen voor jezelf en assertief zijn is niet bijbels. Deze ouders vinden dat de Bijbel leert dat zachtmoedigheid belangrijk is en dat het beter is om de ander de andere wang toe te keren. Dienstbaar zijn en zelfopoffering is belangrijker dan opkomen voor jezelf en je eigen belang op de voorgrond zetten.
Maar er zijn ook ouders die zien dat kinderen het niet redden met alleen de houding van de ander de andere wang toekeren. De wereld en ook de mensen zitten anders in elkaar. Er gebeurt veel onrecht en veel mensen hebben helaas verkeerde bedoelingen. Kinderen zullen ook moeten leren dat er mensen zijn met verkeerde motieven en dat ze dat niet hoeven toe te laten. Het is niet verkeerd dat aan kinderen geleerd wordt zich op een open en duidelijke manier te uiten. In de Bijbel zijn voorbeelden genoeg dat onrecht gekeerd moet worden en dat er recht gedaan moet worden. Kinderen mogen grenzen aangeven ten aanzien van onrecht dat hun aangedaan wordt.
God roept ons allemaal op persoonlijk te kiezen en zelf iemand te zijn. Niet uit slaafse gehoorzaamheid, maar uit innerlijke overtuiging en een eigen bewuste keuze. En hier gaat het vooral om: wat is je motivatie waardoor je je laat leiden? Is het ongecontroleerde woede in de zin van 'ik sla hem verrot', of 'ik zal ze'. Een andere keer is er sprake van bravouregedrag. Kinderen die zo reageren zijn te impulsief of reageren in paniek. Zij lijken heel weerbaar, maar reageren met kracht en geweld uit onmacht en zelfoverschatting. Hun is misschien geleerd om met geweld tot vrede te komen. Zo was Jezus ook niet.
Een kind kan heel goed geleerd worden op te komen voor zichzelf vanuit een goede motivatie. De toonzetting en de uitstraling van het gedrag mogen duidelijk en eerlijk zijn. Het is wel eens goed om kinderen te leren: "Geef maar eens een duw terug" of "Zeg gewoon nee, dit wil ik niet". Een enkele keer kan het helpen om gewoon weg te lopen of een humoristisch antwoord terug te geven. Christenen hoeven geen doetjes te zijn, die allerlei onrecht maar voor zoete koek slikken. Het is heel christelijk grenzen te trekken tot hier en niet verder. Heel veel kinderen moeten erbij geholpen worden, die grenzen te zien en te voelen.
God dichtbij
Ouders kunnen hun kinderen laten zien dat God bij hen wil zijn. Dit wil niet zeggen dat er nooit moeilijke situaties zijn, maar dat God bij hen is, ook in moeilijke situaties. Kinderen mogen weten dat God de wereld ondanks al het onrecht toch in de hand heeft en dat Hij trouw blijft aan de mensen. God is immers zelf degene die in opstand komt tegen het onrecht. Weerbaarheid en opkomen tegen onrecht wat jou of anderen wordt aangedaan is juist in de geest van het Evangelie en van de Vrede.
Ouders kunnen hun kinderen leren dat er beschermengelen zijn. Dit wil niet zeggen dat er nooit moeilijke situaties zijn. Maar God wil hen ook in die moeilijke situaties nabij zijn.
Bovendien mogen kinderen altijd weten dat bidden kracht geeft. In welke angstige omstandigheden zij ook terechtkomen, bidden kan altijd.
Ouders kunnen ook te bezorgd zijn. Kinderen kunnen niet tegen het leven beschermd worden. Voor een belangrijk deel kunnen kinderen weerbaar gedrag leren, zodat zij zich weten te redden in moeilijke situaties. Intuïtief hebben kinderen een sterke antenne voor situaties die hen niet aanstaan. Jezus stuurde Zijn discipelen de wereld in met de woorden: "Wees dan voorzichtig als slangen en argeloos als duiven" (Mattheüs10:16). Hierin zijn beide elementen van weerbaar en vredebrengend gedrag voelbaar.
Bijbelleessuggesties:
Om over na te denken / gespreksvragen:
Groei 2002-4
U bent nu hier
artikel<
Opvoeden tot weerbaarheid<
Heeft u vragen of wilt u reageren op de aangeboden informatie ?
Klik dan hier
Marja Bos-Meeuwsen is orthopedagoog en moeder van drie kinderen. Zij is eigenaar van Oké Boeken te Pijnacker, een gespecialiseerde boekhandel op het terrein van (geloofs)opvoeding. Tevens verzorgt zij cursussen over (geloofs)opvoeding.
