Geluk is ... Drs. Wim Rietkerk

Geluk bloeit pas op in de herstelde relatie met God

Nu de oude antwoorden wegvallen, lijkt onze cultuur vooral in geluk en gelukservaring het hoofddoel van het leven te zoeken. Dit stelt ons voor de uitdaging om na te denken over de vraag: wat is geluk en wat maakt echt gelukkig?

Onze maatschappij wordt wel getypeerd met het woord hedonisme. 'Hedonè' is het Griekse woord voor genot. Zou je Michiel Adriaansz. de Ruyter gevraagd hebben waar hij ten diepste voor leefde, dan zou hij gezegd hebben: "Het vaderland." Daarvoor voer hij over de wereldzeeën. Abraham Kuyper zou waarschijnlijk geantwoord hebben: "Voor een Nederlands volk waarin de christelijke principes uit de Bijbel doorwerken." Joop den Uyl zou iets gezegd hebben over de heilstaat waarnaar we allemaal op weg zijn. Alle samenlevingen in vroeger tijden hebben zich naar Grote Doelen gericht. Maar wie vandaag de lucht inademt van wat wel een post-ideologische, post-moderne tijd wordt genoemd, die bemerkt dat de verborgen hoofdvraag steeds meer gaat draaien om geluk.
 
Genieten
"O, gij geluk, doel en bestemming van ons leven,
goederen, genot, gemak, tevredenheid, hoe gij ook heet!
Dat wonder van geluk waarnaar wij smachten,
waarvoor wij alles geven, ja zelfs de dood verachten!"

In dit gedicht van Alexander Pope stuiten we op iets dat heel kenmerkend is voor het geluksbegrip, namelijk dat iedereen het anders invult: 'goederen, genot, gemak, tevredenheid, hoe gij ook heet.' De films, de reisbureaus, de reclamespots en de vakopleidingen, ze bieden allemaal geluk. Geluk is gezondheid, een vakantie in St. Tropez, een eigen huis, een goede baan, geluk is hebben, bezitten, genieten. Geluk is maakbaar in onze tijd en het is te koop. Er zit een toevalsfactor in, maar& die moet je zien af te dwingen. Uit meer wereldbeschouwelijke, reflectieve hoek vernemen we geluiden als: geluk is je kansen benutten, jezelf ontplooien, opkomen voor je eigen rechten, innerlijke rust en harmonie vinden. Ook al zoekt men hier het platvloerse genieten tot grotere hoogte te verheffen, toch blijft genot centraal staan. De conclusie lijkt gerechtvaardigd dat de hele machine van onze consumptie- en productiemaatschappij gericht is op dit ene doel: genieten.

Werd de maatschappij eerder gestuurd door grote filosofieën als het kapitalisme, liberalisme of socialisme, in onze gefragmenteerde postmoderne tijd dient het geluk zich aan als verborgen drijfveer en samenbindende factor. Ieder op eigen wijze op weg naar het Grote Geluk. In het recente Amerikaanse boek 'The Habits of the Heart',  treffen we een aantal interviews, onder anderen met de persoon Brian. Brian laat zich in zijn keuzes in het dagelijks leven niet meer leiden door een vast doel of door ethische principes. Hij maakt zijn keuzes alleen op grond van wat hem op dat moment het meest beloont of het beste uitkomt. Geen grote doelen meer. Geluk is geluk voor mij. Hier en nu. J. Greshoff dicht: "Een zoen, een hand, een perzik waarin wij bijten, hoezeer bemin ik die realiteiten boven de heilsfeiten in de wind." Als God er is, zegt de Volkskrant, dan is hij Dr. Feelgood.

Met mate
Onze westerse samenleving is begonnen bij Jeruzalem en Athene, Griekenland en de Bijbel. In de Griekse samenleving vond het hedonisme zijn bakermat. De Stoïcijnen en Epicuristen waren van mening dat het diepste van het menselijk bestaan ligt in het genieten. Zij wisten echter ook wel dat genieten met allerlei voetangels en klemmen is omgeven. Als je geniet van  lekker eten en je eet maar door, want je wilt genieten, dan eet je te veel en word je ervoor gestraft. Bovendien is genieten altijd maar een moment en dan flakkert het weer weg. En genieten leidt ook altijd tot conflicten. Jij kunt wel genieten, maar kan je buurman het tegelijkertijd ook? Het leidt tot een ik-centraal leven dat in botsing komt met andere mensen. 
Daarom stond de Griekse wijsgeer Epicurus een gelijkmatig genot voor. Rustig van aard, maar duurzaam. De grootst mogelijke soberheid is daarbij geboden. Dus geen wijn, maar liever water. Geen dik belegde boterham, maar liever een droge. Hij verkiest dit verreweg boven het intense, doch kortstondige genieten. Ook de grote Griekse filosofen Aristoteles en Plato hebben zich met deze vragen bezig gehouden. Ze meenden dat het ware geluk ligt in deugdzaamheid. Bij Aristoteles betekent dit: het juiste midden houden. Tussen overmoed en lafheid ligt moed. Tussen te veel eten en niet-eten, ligt eten met mate. Hoe perfecter je het deugdzaam handelen inricht, hoe gelukkiger je bent.

Behoeftebevrediging
In de Middeleeuwen wordt in de christelijke kerk enerzijds de Griekse traditie voortgezet. In de lijn van Aristoteles meende men dat het geluk niet ligt in de lichamelijke bevrediging. Het lichamelijke moet overstegen worden. Anderzijds zei de kerkvader Augustinus dat het echte geluk hier op aarde nooit bereikbaar is. Het is aanwezig in de vorm van een toekomstbelofte voor het leven in de Hemelse stad. In de Verlichting in de 18e eeuw, de tijd waarin de wortels liggen van onze samenleving, slaat de pendel weer terug van het meer op de hemel en de deugd gerichte geluksgevoel van de christelijk kerk naar geluk als behoeftebevrediging. Zo was men bijvoorbeeld uit op 'het grootste geluk voor het grootste aantal', een soort sociaal hedonisme. In de vorige eeuw maakten een opkomende economie en technologie het mogelijk om de wereld te overstromen met goederen die ons in staat stellen om onze behoeftes in hoge mate te bevredigen. Deze ontwikkelingen baanden de weg voor het hedonisme van onze tijd.

Eigenmachtig geluk
We kunnen in onze eeuw globaal genomen drie reacties op het hedonisme onderscheiden gevoed door oosters gedachtegoed, het humanisme en het christelijk geloof. De oosterse filosofie roept op tot onthouding van weelde en genoegens. Het boeddhisme is bijvoorbeeld uit op onthechting die maakt dat je ten slotte je eigen persoonlijkheid verliest en versmelt met het universum. In de New Age - beweging in het Westen wordt oosters gedachtegoed echter juist gebruikt om des te beter van de dingen te kunnen gaan genieten. De nadruk ligt er dan vooral op dat je de strijd om de werkelijkheid buiten je onder controle te houden, opgeeft. Laat los, wees ontspannen, laat je de dingen geven, laat je verwennen, wees niet altijd zo geobsedeerd door je eigen zelf.

De uitweg van het humanisme wordt uiteengezet in het boek 'Filosofie van het geluk. Over de werkelijkheid van de geluksidee' van Henk Vos . Hij meent dat genot niet bepalend is voor geluk. Je kunt genieten en toch niet gelukkig zijn. Het omgekeerde kan ook gebeuren: dat je dolgelukkig bent en toch niet geniet. Vos benadrukt dat we leven in een gebroken wereld, waarin naast genieten ook veel pijn is. Geluk ziet hij daarom opbloeien als ik het evenwicht probeer te vinden tussen pijn en plezier, tussen onheil en heil, tussen dood en leven. Ik moet steeds met mezelf en de wereld in balans zien te komen. Het is een voortdurende verovering. Geluk heeft niets volmaakts en eeuwigdurends. Het is hier de mens die zichzelf verlost en die zelf zijn geluk moet veroveren.

De derde weg
In de Bijbel is geluk de saus die God over de maaltijd van de schepping heeft gegoten. Alle dingen zijn door God gemaakt om ervan te genieten. Dat gaat dus tegen Augustinus in. In de Bijbel, met name in het Oude Testament, is plaats voor een soms wel heel wellustig geluk. Bijvoorbeeld Prediker 5:17: "Wat ik als goed heb opgemerkt is dit: dat het voortreffelijk is te eten en te drinken en het goede te genieten bij al het zwoegen waarmee iemand zich aftobt onder de zon. Want dit is zijn deel." Verderop noemt Prediker dit een gave van God. Psalm 128: "Gelukkig is een ieder die de Here vreest, die in Zijn wegen wandelt." Want: gij zult eten de opbrengst van uw handen, uw vrouw zal zijn als een vruchtbare wijnstok binnen in uw huis, uw zonen als olijfschoten rondom uw dis. Zo zal de man gezegend worden die de Here vreest. Geluk is in het Oude Testament de volheid van het leven: genieten van een vrouw, kinderen, bezit, eer, wijsheid, vroomheid, een lang leven enz.

Het Nieuwe Testament bouwt voort op het Oude Testament. We vinden hier minder teksten over geluk, omdat het Nieuwe Testament zich concentreert op het grote gebeuren van de komst van Jezus als de Messias. Maar tussen de bedrijven door lees je bijvoorbeeld in
1 Timotheüs 4 toch over de afwijzing van "de leugensprekers die het huwelijk verbieden en het genot van spijzen (hedonè), welke God toch geschapen heeft om met dankzegging te worden gebruikt". Paulus' spreken hierover ligt dus geheel in de lijn van Prediker en de Psalmen. Hij vervolgt: "Want alles wat God geschapen heeft, is goed en niets daarvan is verwerpelijk, als het met dankzegging aanvaard wordt: want het wordt geheiligd door het woord Gods en door gebed." Hier vind ik het kenmerkende verschil tussen het hedonisme en de bijbelse visie op geluk. Bijbels gezien mag je genieten van de dingen die God je gegeven heeft, maar je moet dat 'al overpeinzende' doen: je moet er het woord van God over laten vallen. Het vindt plaats in de omgang met de levende God. Er komt een dimensie bij, die heel wezenlijk is voor geluk. De kern van de christelijke geluksbeleving is hierin gelegen dat ik in het goede dat ik ontvang de glimlach van God over mijn leven mag zien. Daarom bidden wij bij het eten, want in het eten dat voor mij staat ligt iets van Gods liefde voor mij. Geluk bloeit pas op in de herstelde relatie met God.

Bovendien
Geluk is een nevenverschijnsel. Je moet je er nooit op richten, dan ontglipt het je. Maar als je je er niet op richt en je gebruikt de dingen zoals God ze bedoeld heeft, dan krijg je het er als een nevenverschijnsel bij. Dat zit in het woordje 'tov'. En zie, het was zeer 'tov' (Genesis 1).  'Tov' betekent dat het goed is voor de bestemming waarvoor God het heeft gemaakt. Als ik de dingen gebruik zoals God ze heeft bedoeld, dan ervaar ik geluk. En hoe meer geluk wij beleven in de dingen, hoe meer wij ook beseffen dat het hier nog niet volmaakt is en hoe meer het ons verlangen naar het Koninkrijk van God levend houdt.
Het zal onze samenleving niet lukken om geluk en gelukservaring overeind te houden als deze losgepeld worden uit het bredere kader van Gods wil voor de mens. Tegen het postmodernisme kunnen we zeggen dat geluk dat niet verankerd is in de bedoeling die God heeft met de dingen, ons bij de handen zal afbreken.
 
Hoe kun je het geluk dan bevorderen? Door de dingen te gebruiken zoals God ze heeft bedoeld en door ons te realiseren dat we aardse mensen zijn met een lichaam waar God behoeften aan verbonden heeft, die naar Gods bedoeling bevredigd mogen worden. De Bijbel legt er veel nadruk op dat we de tijd voor de dingen moeten nemen. Elke week begint met de zondag waarop we mogen uitrusten van ons werk en genieten. Tegelijkertijd roept de Bijbel ons op om eerst het Koninkrijk van God te zoeken  en dan zal al het andere ons er bovendien bij gegeven worden. Maak geluk nooit tot het doel van je leven, dan ontglipt het je. Maar als we de goede gaven van God naar Zijn bedoeling gebruiken en Zijn Koninkrijk zoeken, dan schenkt Hij ons geluk bovendien.

Bijbelleessuggesties:
Prediker 5:17, 9:7-9
1 Timotheüs 4:1-5

Om over na te denken / gespreksvragen:
1.Wat is geluk voor u? Vindt u het moeilijk om u gelukkig te voelen?
2. Wil God dat wij gelukkig zijn? Mag je daar ook naar streven?

Bewerking: Drs. Marleen Hengelaar-Rookmaaker

Groei 2001-4

Auteur : Drs. Wim Rietkerk

Drs. Wim Rietkerk (1941) is getrouwd, vader van drie volwassen kinderen en opa van zes kleinkinderen. Sinds 1979 woont hij in Utrecht in een huis van L'abri. Dit is een jongeren woon-, studie- en leefgemeenschap. Het L’abriwerk werd in 1955 door dr. Francis Schaeffer opgerichte en het gaat daarbij om toerusting op het gebied van fundamentele levensvragen.
Wim Rietkerk is raadslid van de ChristenUnie in Utrecht en daarnaast is zijn voornaamste taak het leidinggeven aan het werk van L'abri in Nederland en daarbuiten. Er zijn L'abri-centra in 8 landen.(zie www.labri.com ) Verder is hij internationaal bestuurslid van het European Leadership Forum, dat jaarlijks een internationale conferentie belegt in Sopron in Hongarije. Hier proberen zij om met name Oost Europeanen om te scholen tot christen democraten. Er zijn enkele boeken verschenen van zijn hand onder de titel: Ik wou dat ik kon geloven (Kok – Kampen), In dubio (Novapres – Apeldoorn)  De kunst van het loslaten' (Kok – Kampen) en Die ver is, is nabij (Kok – Kampen).

In de Bijbel is geluk de saus die God over de maaltijd van de schepping heeft gegoten.

De kern van de christelijke geluksbeleving is hierin gelegen dat ik in het goede dat ik ontvang de glimlach van God over mijn leven mag zien.

De informatie op deze pagina is afkomstig uit het tijdschrift "Groei".
U kunt deze informatie online vinden op http://www.groei.org
Voor meer informatie kunt u contact opnemen met:
Stichting Proclama
Postbus 271
3940 AG Doorn
Telefoon 0343 - 449 419
Fax 0343 - 449 418
Email : redactie@groei.org

Bezoekadres: "Het Berghuys"
Bergweg 1
3941 RA Doorn
(alleen na afspraak)